ملکـه‌ی بهـــار

هر چه دل تنگم خواست...

اخلاق‌مداری و نقش فضای مجازی در ادبیات (کمپین مبارزه با نشر جعلیات و عقد آریایی)
نویسنده : ملیکا افتخاریان - ساعت ٧:۳٩ ‎ق.ظ روز جمعه ۱٦ تیر ۱۳٩٦
 

به عنوان عضو هیئت تحریریه‌ی نشریه‌ی روناک، مسئول صفحات رسمی زنده‌یاد فریدون مشیری در فضای مجازی و عضو کوچکی از کمپین مبارزه با نشر جعلیات؛ مفتخرم مقاله‌ای را که در دوره‌ی کارشناسی نگاشتم و در شماره‌ی ششم نشریه‌ی روناک به چاپ رسیده است، تقدیم حضورتان کنم.

باسپاس فراوان از فرزندان گرامی زنده‌یاد فریدون مشیری؛ سرکارخانم بهار مشیری و جناب آقای بابک مشیری که برای نوشتن این مقاله مرا مورد لطف و حمایت خودشان قرار دادند و از ارائه‌ی اطلاعات در این خصوص دریغ نکردند.

امیدوارم بازنشر مقاله در فضای مجازی توسط علاقه‌مندان به حوزه‌ی ادبیات -با رعایت حقوق مولف- توجه عموم مردم را به موضوع عدم انتشار آثار جعلی منتسب به بزرگان جلب و گام بزرگی در راستای ارتقای سطح اطلاعات فرهنگی مردم برداشته شود.

عقد آریایی

اخلاق مداری و نقش فضای مجازی در ادبیات
(کمپین مبارزه با نشر جعلیات و رسمی جدید به نام عقد آریایی!)

نویسنده: ملیکا افتخاریان
چاپ شده در نشریه‌ی ادبی، فرهنگی، هنری روناک (شماره‌ی ششم)

در عصر حاضر با پیشرفت تکنولوژی و نفوذ شبکه‌های اجتماعی بر جنبه‌های مختلف زندگی مردم، عده‌ای از امکانات موجود در فضاهای مجازی بهره‌های مختلفی برده‌اند. به طور کلی می‌توان گفت شبکه‌های اجتماعی ‌سبک زندگی مردم را دستخوش تغییر و تحول کرده و با وجود گستردگی و کاربردهای مفیدش، همچنان ناشناخته و مبهم مانده است و باید انتظار چالش‌های گوناگونی را از آن داشت؛ چالش‌هایی که ممکن است برحسب مختصات جوامع، خود نیز متفاوت باشد، ولی آنچه در این میان از پررنگ‌ترین چالش‌های مشترک در میان جوامع است، بحث اخلاقیات و اخلاق مداری است. اخلاق مداری را می‌توان از دو جنبه‌ مورد بحث قرار داد؛ اخلاق مداری فردی و اخلاق مداری اجتماعی یا جمعی. آنچه در این مقاله مورد بحث قرار گرفته است، اخلاق مداری اجتماعی است. موضوعی که در هر جامعه‌ای می‌تواند به شیوه‌ای منحصر به فرد بروز نماید و به عنوان «رعایت اصول اخلاقی در فضای اجتماعی» تعریف می‌شود.

امروزه یکی از جنبه‌های عمیق و بارز تأثیرات فضای مجازی، در ادبیات فارسی بروز کرده و در واقع شاید بتوان گفت سرانه‌ی مطالعه‌ی کشور نیز به آن وابسته شده است. فضای مجازی با ایجاد گروه‌های ادبی مختلف توسط کاربران و طبیعتاً دست به دست شدن نوشته‌ها راهی برای معرفی بیشتر آثار شاعران شناخته شده و ورود افراد جدید به جامعه‌ی ادبی کشور باز کرده‌ است. اما متأسفانه با وجود پیشرفت در این بُعد، کلیه‌ی اطلاعاتی که در فضای مجازی مبادله می‌شوند، صحیح و مستند نیستند و بارها و در زمینه‌های مختلف؛ شاهد نشر و گسترش اطلاعات نادرست بوده‌ایم. نشر و پخش اطلاعات نادرست معمولاً با دو انگیزه صورت می‌گیرد؛ عده‌ای به منظور رسیدن به مقاصد سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و... دست به جعل اطلاعات و آثار ادبی می‌زنند و عده‌ای نیز بدون آگاهی از اطلاعات درست و معتبر، تنها بر اساس علاقه‌ی شخصی و صرفاً جهت سرگرمی جعلیات را منتشر می‌کنند. اینجاست که بحث اخلاق‌مداری نمود پیدا می‌کند و لازم است کاربران با استناد به منابع موثق راه را بر افراد سودجو ببندند و خود نیز با تحقیق و کسب اطلاعات صحیح از ادامه‌ی روند نشر جعلیات جلوگیری کنند.

در این میان، عده‌ای از فعالان حوزه‌ی ادبی خودجوش، داوطلبانه و بی هیچ چشم‌داشتی به صورت مستمر و مداوم دغدغه‌ی نشر جعلیات در حوزه‌ی ادبیات را دنبال می‌کنند و از خردادماه 1394 اقدام به ایجاد «کمپین مبارزه با نشر جعلیات» نموده‌اند. هسته‌ی مرکزی این کمپین را دانشجویان ادبیات فارسی، تاریخ و جامعه‌شناسی تشکیل می‌دهند. و در کنار این افراد اساتید برجسته‌ی دانشگاه، خانواده و نمایندگان برخی بزرگان ادبی، شاعران و روزنامه‌نگاران نیز به فعالیت می‌پردازند.

از جمله اساتید حاضر در این کمپین می‌توان به آقایان روزبه زرّین‌کوب (برادرزاده‌ی دکتر عبدالحسین زرّین‎کوب و عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تهران)، غلامرضا سالمیان (عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه رازی کرمانشاه) و خانم زهرا حیاتی (عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی پژوهشگاه علوم انسانی) اشاره کرد. همچنین خانم‌ها بهار مشیری (فرزند زنده‌یاد فریدون مشیری)، یلدا ابتهاج (فرزند استاد هوشنگ ابتهاج)، آیه امین‎پور (فرزند زنده‌یاد قیصر امین‌پور)، آنا پناهی (فرزند زنده‌یاد حسین پناهی) و آقایان علی بهبهانی (فرزند زنده‌یاد سیمین بهبهانی) و زردشت اخوان ثالث (فرزند زنده‌یاد مهدی اخوان‌ ثالث) از جمله خانواده‌های شاعران حاضر در این کمپین هستند. نگارنده نیز به عنوان مسئول صفحات مجازی زنده‌یاد فریدون مشیری در این کمپین به فعالیت می‌پردازد.

وظیفه‌ی اصلی این گروه، جمع‌آوری آثار منسوب به بزرگان ادبیات و شخصیت‌های تاریخی در فضای مجازی و بررسی صحت انتساب آنهاست. در صورتی که نادرستی نام مؤلف اثری محرز شود، آن اثر با مُهر «جعلی» منتشر می‌شود. همچنین اگر صاحب اصلی اثر نیز مشخص شود؛ متن موردنظر در قالبی با مُهر «اصلی» قرار می‌گیرد. این کمپین پیامدهای مخرب جریان جعل را بارها گوشزد کرده و امیدوار است با فعالیت‌های گسترده این کمپین، حساسیت به صحت نام مؤلف در مخاطبان فضای مجازی ایجاد و حق مؤلف به رسمیت شناخته شود. با یاری خداوند، این کمپین تاکنون مورد استقبال طیف وسیعی از اهالی هنر و فرهنگ قرار گرفته و درصدد است با پیوستن سایر علاقه‌مندان به این کمپین، اهداف این کمپین را در سطح وسیعی محقق کند.

رسمی جدید به نام عقد آریایی!

حدود پنج سال است که در کنار آداب و رسوم سنتی عقد و ازدواج، عبارت «عقد آریایی» به گوش می‌رسد و در میان جوانان رایج شده است. عده‌ای معتقدند این نوع عقد در زمان ایران باستان مرسوم بوده و عده‌ای نیز آن را جعلی دانسته‌اند؛ با این حال چند سالی‌ است که با مراجعه به دفاتر ازدواج با عبارت «عقد آریایی» روبه‌رو می‌شویم. اگرچه این عقد وجهه‌ی‌ شرعی و قانونی ندارد اما جنبه‌ی تشریفاتی خاصی پیدا کرده است و عموماً دفاتر ازدواج در مقابل دریافت وجه، شرایط برگزاری این نوع عقد را نیز برای زوج‌های جوان فراهم می‌کنند. نحوه‌ی اجرای این تشریفات بدین گونه است که پس از انجام عقد شرعی و ثبت ازدواج، عاقد جملاتی را خوانده و به ترتیب؛ داماد، عروس و حاضران مراسم بخش‌های مربوط به خود را تکرار می‌کنند. به نظر می‌رسد دلیل تمایل عده‌ای از مردم به برگزاری این نوع مراسم، متوجه نشدن کلمات عربی و گرایش به مدرنیته است. مطابق آمار غیر رسمی، در حال حاضر این نوع عقد در مراسم بسیاری از زوج‌ها اجرا می‌شود. مدتی قبل نیز در سریال «8 و نیم دقیقه» که از سریال‌های پرمخاطب صدا و سیما بود شاهد اجرای آن بودیم!

به راستی ماجرای عقد آریایی چیست؟

این نوع عقد بارها توسط جامعه‌شناسان و منتقدان اجتماعی مورد بحث و هجمه قرار گرفته و آنها معتقدند متن شعرگونه‌ای که ریشه‌ی تاریخی ندارد، به زودی فراموش شده و از تب و تاب خواهد افتاد؛ ولی به واقعیت و اصل موضوع نپرداخته‌اند.

در حقیقت متنی که به نام عقد آریایی بر سر زبان‌ها افتاده، یکی از اشعار زنده‌یاد «فریدون مشیری» است که براساس گفته‌های خانم بهار مشیری (فرزند زنده‌یاد فریدون مشیری) در سال 1374 به درخواست دوستی مقیم خارج از ایران سروده شده بود و سال‌ها بعد در سال 1384 (و پس از درگذشت شاعر) برای اولین‌بار، با نام «پیمان زندگی» در کتاب «نوائی هم‌آهنگ باران»، توسط نشر چشمه به چاپ رسید.
اما این شعر نیمایی که با مضمون لطیف پیوند زناشویی، همدلی، وفاداری و صداقت سروده شده و زبانی امروزی و جدید دارد؛ به نام عقد آریایی و به عنوان یک سنت کهن در میان مردم شایع شده است و نمونه‌ای از بی‌خبری فرهنگی و جعل آثار بزرگان است. جای بسی تأسف است که جامعه‌شناسان، تحلیل‌گران و اساتیدی که به این مبحث پرداخته‌اند از اصل مسئله و جان حقیقت دور مانده‌اند. آنچه توجه جمعی را می‌طلبد رعایت اصل امانت‌داری در متون ادبی و مقابله‌ی جدی با جهل و جعل فرهنگی است.

در ادامه شعر زنده‌یاد فریدون مشیری را که در قالب متن عقد آریایی رواج پیدا کرده است، خواهیم خواند:

«پیمان زندگی»

مرد: به نام نامی یزدان
تو را من برگزیدم از میان این همه خوبان
میان این گواهان بر لب آرم این سخن با تو
برای زیستن با تو
وفادار تو خواهم بود در هر لحظه در هر جا
پذیرا می‌شوی آیا؟
تو با من این‌چنین هستی که من با تو؟

زن: به نام نامی یزدان
پذیرا می‌شوم مهر تو را از جان
هم اکنون باز می‌گویم میان انجمن با تو
وفادار تو خواهم بود، در هر لحظه، در هر جا، برای زیستن با تو
تو هم با من چنان با مهر پیمان کن که من با تو!

مرد و زن با هم: تو چون هم آشیان خواهی شدن با من
تمام عمر خواهم بود یک جان در دو تن با تو
بهشت عشق سازم خانه را
سرشار از لبخند و مهر و نور و عطر و یاسمن با تو

گواهان همه با هم: همایون باد این پیمان
همایون باد این پیوند
همایون باد این پیوند ورجاوند
گرامی باد این سوگند
شکوفا باد بر لب‌های تان همواره این لبخند
همایون باد!

«فریدون مشیری»

 

-نویسنده: ملیکا افتخاریان
*دوماهنامه‌ی ادبی، فرهنگی و هنری روناک (شماره ششم)